Ριζικές αλλαγές στον τρόπο εκλογής Δημάρχων και Περιφερειαρχών φέρνει ο νέος Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης, τον οποίο έθεσε σε δημόσια διαβούλευση το Υπουργείο Εσωτερικών. Η σημαντικότερη αλλαγή αφορά τις επόμενες αυτοδιοικητικές εκλογές του 2028, καθώς προβλέπεται κατάργηση του δεύτερου γύρου και εκλογή των νέων δημοτικών και περιφερειακών αρχών σε μία μόνο Κυριακή.
Το νέο σύστημα εισάγει την έννοια της «εναλλακτικής» ή συμπληρωματικής ψήφου, έναν μηχανισμό που θα ενεργοποιείται μόνο εφόσον κανένας συνδυασμός δεν καταφέρει να ξεπεράσει το όριο του 42% στην πρώτη καταμέτρηση.
Σύμφωνα με τις προωθούμενες ρυθμίσεις, οι αυτοδιοικητικές εκλογές στους 332 δήμους και στις 13 περιφέρειες της χώρας θα διεξάγονται κάθε πέντε χρόνια, την τελευταία Κυριακή του Νοεμβρίου.
Πώς θα ψηφίζουν οι πολίτες
Ο ψηφοφόρος θα επιλέγει κανονικά τον συνδυασμό της πρώτης του προτίμησης, όπως γινόταν μέχρι σήμερα, καθώς και τους υποψηφίους συμβούλους που επιθυμεί να σταυρώσει.
Η διαφορά είναι ότι στο κάτω μέρος του ψηφοδελτίου θα εμφανίζονται και οι υπόλοιποι συνδυασμοί. Εκεί ο πολίτης θα έχει τη δυνατότητα, αν το επιθυμεί, να δηλώσει και μια δεύτερη επιλογή. Αυτή θα είναι η λεγόμενη εναλλακτική ψήφος.
Με απλά λόγια, ο ψηφοφόρος θα μπορεί να πει:
«Πρώτη επιλογή μου είναι αυτός ο συνδυασμός. Αν όμως δεν περάσει στην τελική φάση, τότε προτιμώ από τους δύο πρώτους τον τάδε».
Τι θα συμβαίνει αν κάποιος ξεπεράσει το 42%
Μετά το κλείσιμο της κάλπης θα γίνεται η πρώτη καταμέτρηση, όπως στις εκλογές του 2023.
Αν ο πρώτος συνδυασμός συγκεντρώσει ποσοστό πάνω από 42%, τότε ο επικεφαλής του εκλέγεται απευθείας δήμαρχος ή περιφερειάρχης. Σε αυτή την περίπτωση, η εναλλακτική ψήφος δεν θα λαμβάνεται υπόψη.
Ο νικητής θα εξασφαλίζει τουλάχιστον τα 3/5 των εδρών στο δημοτικό ή περιφερειακό συμβούλιο, ώστε να μπορεί να διοικήσει με σταθερή πλειοψηφία.
Τι θα γίνεται αν κανείς δεν φτάσει το 42%
Αν κανένας συνδυασμός δεν περάσει το όριο του 42%, τότε θα ενεργοποιείται η δεύτερη φάση της καταμέτρησης.
Σε αυτή τη φάση θα παραμένουν στην κούρσα οι δύο πρώτοι συνδυασμοί, δηλαδή αυτοί που με το παλιό σύστημα θα πήγαιναν στον δεύτερο γύρο. Στις ψήφους που πήραν στην πρώτη καταμέτρηση θα προστίθενται οι εναλλακτικές ψήφοι που έχουν λάβει από ψηφοφόρους των συνδυασμών που αποκλείστηκαν.
Έτσι, ο νικητής μπορεί να μην είναι απαραίτητα αυτός που ήρθε πρώτος στην αρχική καταμέτρηση, αλλά εκείνος που συγκεντρώνει συνολικά τις περισσότερες ψήφους μετά και την προσμέτρηση των εναλλακτικών επιλογών.
Ένα απλό παράδειγμα
Αν ένας συνδυασμός λάβει 40% και ένας δεύτερος 36%, ενώ οι υπόλοιποι συνδυασμοί συγκεντρώσουν συνολικά 24%, τότε κανείς δεν εκλέγεται απευθείας, αφού δεν έχει πιάσει το 42%.
Σε αυτή την περίπτωση, μετρούν οι εναλλακτικές ψήφοι των ψηφοφόρων που είχαν επιλέξει τους μικρότερους συνδυασμούς. Αν από αυτούς ένα σημαντικό ποσοστό έχει δηλώσει ως δεύτερη επιλογή τον δεύτερο συνδυασμό, τότε είναι πιθανό ο δεύτερος να περάσει μπροστά και να εκλεγεί δήμαρχος ή περιφερειάρχης.
Με άλλα λόγια, το νέο σύστημα επιχειρεί να αντικαταστήσει τη δεύτερη Κυριακή με μια δεύτερη καταμέτρηση μέσα στην ίδια εκλογική διαδικασία.
Γιατί αλλάζει το σύστημα
Το υπουργείο Εσωτερικών υποστηρίζει ότι η κατάργηση του δεύτερου γύρου μειώνει το διοικητικό και οικονομικό βάρος των εκλογών, ενώ αντιμετωπίζει και το σοβαρό πρόβλημα της αποχής.
Στις προηγούμενες αυτοδιοικητικές εκλογές παρατηρήθηκε μεγάλη πτώση συμμετοχής στον δεύτερο γύρο. Σε μεγάλους δήμους, όπως η Αθήνα, η Θεσσαλονίκη και η Πάτρα, η προσέλευση των πολιτών ήταν αισθητά μειωμένη σε σχέση με την πρώτη Κυριακή.
Ιδιαίτερο πρόβλημα υπάρχει και για τους ετεροδημότες, οι οποίοι συχνά καλούνται να ταξιδέψουν δύο φορές μέσα σε μία εβδομάδα για να ασκήσουν το εκλογικό τους δικαίωμα.
Έρχεται και ηλεκτρονική ψήφος
Ο νέος Κώδικας προβλέπει επίσης τη δυνατότητα ηλεκτρονικής ψηφοφορίας, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις και με παρουσία δικαστικού αντιπροσώπου σε ειδικά εκλογικά κέντρα.
Παράλληλα, θεσμοθετούνται εργαλεία ηλεκτρονικής συμμετοχής των πολιτών, όπως συμβουλευτικά δημοτικά δημοψηφίσματα και αναβαθμισμένα συμβούλια νέων, με στόχο να διευρυνθεί η συμμετοχή στη λειτουργία της αυτοδιοίκησης.
Ενιαίος Κώδικας για δήμους και περιφέρειες
Πέρα από το εκλογικό σύστημα, ο νέος Κώδικας επιχειρεί να συγκεντρώσει σε ένα ενιαίο κείμενο τις βασικές διατάξεις που αφορούν τη λειτουργία των δήμων και των περιφερειών.
Στόχος είναι να περιοριστεί η πολυνομία, να ξεκαθαριστούν οι αρμοδιότητες και να απλοποιηθούν οι διαδικασίες για αιρετούς, υπηρεσίες και πολίτες.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη διαφάνεια, στη λογοδοσία, στον έλεγχο νομιμότητας, στη δημοσιονομική διαχείριση και στον ψηφιακό μετασχηματισμό της Τοπικής Αυτοδιοίκησης.
Οι βασικές αλλαγές
Μεταξύ άλλων, ο νέος Κώδικας προβλέπει:
Κατάργηση του δεύτερου γύρου στις αυτοδιοικητικές εκλογές.
Εκλογή δημάρχων και περιφερειαρχών σε μία Κυριακή.
Εισαγωγή της εναλλακτικής ψήφου, όταν κανείς δεν πιάνει το 42%.
Δυνατότητα ηλεκτρονικής ψηφοφορίας σε ειδικά εκλογικά κέντρα.
Ενιαίο νομοθετικό πλαίσιο για δήμους και περιφέρειες.
Σαφέστερη κατανομή αρμοδιοτήτων, ώστε να αποφεύγονται επικαλύψεις.
Ενίσχυση της διαφάνειας και της λογοδοσίας των αιρετών οργάνων.
Ψηφιακά εργαλεία συμμετοχής των πολιτών, με έμφαση στους νέους και σε όσους δυσκολεύονται να συμμετέχουν με τον παραδοσιακό τρόπο.
Το πολιτικό και αυτοδιοικητικό αποτύπωμα
Η αλλαγή αυτή, εφόσον προχωρήσει, δεν είναι τεχνική λεπτομέρεια. Αλλάζει ουσιαστικά τον τρόπο με τον οποίο θα χτίζονται οι συμμαχίες στην αυτοδιοίκηση.
Οι μικρότεροι συνδυασμοί δεν θα έχουν απλώς ρόλο καταγραφής δυνάμεων. Οι ψηφοφόροι τους μπορεί να κρίνουν το τελικό αποτέλεσμα μέσω της εναλλακτικής ψήφου. Αυτό σημαίνει ότι οι υποψήφιοι δήμαρχοι και περιφερειάρχες θα πρέπει να απευθύνονται όχι μόνο στη δική τους βάση, αλλά και σε πολίτες που ίσως τους θεωρούν δεύτερη καλύτερη επιλογή.
Το νέο σύστημα φιλοδοξεί να μειώσει την αποχή και να απλοποιήσει τη διαδικασία. Την ίδια ώρα, όμως, ανοίγει και μια μεγάλη συζήτηση για το αν η εκλογή σε μία Κυριακή ενισχύει πραγματικά τη δημοκρατική νομιμοποίηση ή αν αφαιρεί από τους πολίτες τη δυνατότητα της καθαρής τελικής επιλογής ανάμεσα στους δύο πρώτους.
Σε κάθε περίπτωση, οι αυτοδιοικητικές εκλογές του 2028 φαίνεται πως θα γίνουν με διαφορετικούς κανόνες. Και αυτό σημαίνει ότι δήμοι, περιφέρειες, παρατάξεις και υποψήφιοι μπαίνουν πλέον σε μια νέα εποχή πολιτικού σχεδιασμού.
