Τα βαμμένα ή διακοσμημένα αυγά του Πάσχα αποτελούν ένα από τα πιο διαδεδομένα και πολυσήμαντα στοιχεία της ελληνικής αλλά και ευρύτερα της ευρωπαϊκής πασχαλινής παράδοσης. Το αυγό σε όλο τον κόσμο συμβολίζει τη νέα ζωή, τη γονιμότητα και την ανάσταση. Στην παραδοσιακή λαϊκή θρησκευτικότητα αποτελεί ισχυρό σύμβολο γονιμότητας, αγνότητας και αναγέννησης. Χρησιμοποιείται σε μαγικές τελετουργίες για να προάγει τη γονιμότητα, να αποκαθιστά τη ζωτικότητα, να προβλέπεται το μέλλον, να φέρνει καλό καιρό, να ενισχύει την ανάπτυξη των καλλιεργειών και να προστατεύει τόσο τα παιδιά όσο και τα ζώα από τις συμφορές, ιδιαίτερα από το κακό μάτι. Αυγό προσφερόταν ως θυσία στη γη που ξαναζωντάνευε, αλλά και στους νεκρούς (πάνω στους τάφους ή θάβοντάς το στο χώμα) ως σύμβολο αναγέννησης για να κινητοποιηθούν οι δυνάμεις και τα πνεύματα που συνδέονται με τη βλάστηση. Με τη διάδοση του χριστιανισμού, εντάχθηκε ως σύμβολο στα έθιμα του εορτολογίου και απέκτησε νέα σημασία, συνδεόμενο με την Ανάσταση του Χριστού και τη νίκη της ζωής επί του θανάτου.
Ήδη την Κυριακή της Τυρινής, γνωστή ως «Τρανή Αποκριά», κατά το εθιμικό γλέντι και τη συγχώρεση, γιατί αρχίζει η Σαρακοστή, μακρά περίοδος νηστείας και προετοιμασίας για το Πάσχα, συνήθιζαν στο τέλος του δείπνου να παίζουν το «χάσκα» με αυγό (ή χαλβά). Ένα αυγό βρασμένο σφιχτό και καθαρισμένο δένεται με νήμα στερεωμένο στην άκρη ενός ξύλου, συνήθως του πλάστη με τον οποίο ανοίγουν τα φύλλα για τις πίτες. Το ξύλο με το αιωρούμενο αυγό περιφέρεται μπροστά στο στόμα όλων ως εκκρεμές και όποιος το πιάσει είναι ο νικητής. Εύχονται «με αυγό το κλείνω, με αυγό να το ανοίξω», εννοείται το Πάσχα με το κόκκινο αυγό.
Τα λαζαρίτικα καλαθάκια, στολισμένα με χόρτα και λουλούδια, κατά τον σχετικό αγερμό των παιδιών το Σάββατο του Λαζάρου γέμιζαν παραδοσιακά με αυγά κότας (αλλά ενίοτε και πάπιας ή, σπανιότερα, χήνας). Στο δρώμενο νεκρανάστασης του Λαζάρου της Ανατολικής Ρωμυλίας τα παιδιά τραγουδούσαν «οι κοτίτσες μας αυγά γεννούνε/ κι οι φωλίτσες μας δεν τα χωρούνε», με σαφή γονιμική πρόθεση.
Στην ορθόδοξη παράδοση της Ελλάδας αλλά και των χωρών της Nοτιοανατολικής Ευρώπης –στη Βουλγαρία, τη Σερβία και τη Ρουμανία– τα αυγά βάφονται, κυρίως κόκκινα, τη Μεγάλη Πέμπτη. Το κόκκινο χρώμα συμβολίζει το αίμα του Χριστού αλλά και τη χαρά της Ανάστασής Του. Η βαφή γινόταν με φυτικά χρώματα (με φύλλα από κρεμμύδια, με ριζάρι, μπακάμι κ.λπ.). Τα κεντούσαν ή τα ζωγράφιζαν (πέρδικες) με φύλλα, κρεμμυδόφυλλα, ζυμάρι, λιωμένο κερί κ.ά., ενώ σήμερα βάφονται κατά κανόνα με μπογιές του εμπορίου και ξίδι. Σημειώνουμε ότι για την αποτροπή του κακού σε πολλές περιοχές της Ελλάδας αναρτούν στα παράθυρα και τα μπαλκόνια κόκκινα κυρίως υφαντά. Δεν λείπουν και οι αιτιολογικές λαϊκές αφηγήσεις για τα κόκκινα αυγά. Μια παράδοση από την Καστοριά λέει: «Όταν αναστήθηκεν ο Χριστός, τό ’παν σε μια χωρική κι αυτή δεν πίστεψε και είπεν: Όταν τ’ αυγά γίνουν κόκκινα, τότε θ’ αναστηθή και ο
Χριστός. Και αυτά κοκκίνισαν. Και από τότε τα βάφουν κόκκινα».
Στο πρώτο αυγό που έβαφαν απέδιδαν θαυμαστές ιδιότητες. Διάλεγαν να είναι από μαύρη κότα. Το τοποθετούσαν στο εικονοστάσι (και πετούσαν το παλιό στο ποτάμι) και το κρατούσαν επτά χρόνια για να γίνει ο κρόκος του σαν κεχριμπάρι, φυλαχτό για τις εγκύους, η λεγόμενη κρατητήρα. Με το αυγό αυτό σταύρωναν τα παιδιά όταν ήταν άρρωστα. Το τοποθετούσαν στην πρώτη αυλακιά όταν άρχιζαν να σπέρνουν, για να είναι καθαρό το σιτάρι σαν το αυγό, αλλά και για να βλαστήσει ο σπόρος. Τηρούνταν πολλές μαγικές προφυλάξεις. Ο αριθμός των αυγών κατά το βάψιμό τους ήταν ορισμένος, το δοχείο έπρεπε να είναι καινούργιο και το νερό με την μπογιά δεν χυνόταν ούτε το έβγαζαν από το σπίτι. Σε κάποιες περιπτώσεις στέλνουν αυγά μέσα σε καλάθι στην εκκλησία, για να λειτουργηθούν στην πρωινή λειτουργία ή στην ακολουθία των Παθών, ενίοτε δε τα αφήνουν κάτω από την Αγία Τράπεζα ή στο Ιερό έως την Ανάσταση. Συχνότερα τα παίρνουν μαζί τους κατά την Ανάσταση, για να διαβαστούν και να κάνουν με αυτά το «Χριστός Ανέστη» αφού λάβουν το Άγιο Φως. Αυτά τα «ευαγγελισμένα» αυγά έχουν ιδιαίτερη δύναμη. Τα τσόφλια τους τα βάζουν στον κήπο, στις ρίζες των δέντρων, για να «πιάσουν όλοι οι καρποί».
Στην Ελλάδα, τα κόκκινα αυγά χρησιμοποιούνται στο γνωστό «τσούγκρισμα» κατά το πασχαλινό τραπέζι· όποιο αυγό παραμείνει άθικτο θεωρείται «νικητής» και φέρνει τύχη, υγεία και δύναμη. Παρόμοια πρακτική συναντάται σε βαλκανικές αλλά και βορειότερες χώρες (π.χ. στην Πολωνία). Κατά τις πρώτες ημέρες της εβδομάδας της Διακαινησίμου τελούνται εθιμικοί τελετουργικοί χοροί. Στην Ήπειρο, στη Δυτική Μακεδονία και σε άλλες περιοχές επισκέπτονται το νεκροταφείο και χορεύουν γύρω από τους τάφους, στους οποίους αφήνουν κόκκινα αυγά.
Τα πασχαλινά αυγά διακοσμούνται με περίτεχνο τρόπο και παραδοσιακά μοτίβα στην Κεντρική και την Ανατολική Ευρώπη. Εκεί αναπτύχθηκαν ιδιαίτερα πλούσιες τεχνικές διακόσμησής τους. Στην Ουκρανία, για παράδειγμα, η τέχνη των «pysanky» βασίζεται σε μια περίτεχνη τεχνική με κερί και διαδοχικές βαφές, δημιουργώντας γεωμετρικά και συμβολικά σχέδια. Παρόμοιες τεχνικές συναντώνται στην Πολωνία, την Τσεχία, τη Σλοβακία και άλλες χώρες, όπου τα διακοσμημένα αυγά αποτελούν συχνά λαϊκά έργα τέχνης και πολύτιμα αντικείμενα οικογενειακής παράδοσης.
Στη Δυτική Ευρώπη, ιδιαίτερα στη Γερμανία, στη Γαλλία και στο Ηνωμένο Βασίλειο, το έθιμο εξελίχθηκε από τον 19ο αιώνα και συνδέθηκε με τα σοκολατένια αυγά και τη μορφή του «πασχαλινού λαγού» ως «δαίμονος» της βλάστησης. Τα αυγά, πραγματικά ή σοκολατένια, κρύβονται στον κήπο ή στο σπίτι και τα παιδιά τα αναζητούν σε ένα παιχνίδι που συμβολίζει τη χαρά της άνοιξης και της γιορτής.
Παρά τις τοπικές διαφοροποιήσεις, το πασχαλινό αυγό αποτελεί σε όλη την Ευρώπη ένα ισχυρό σύμβολο αναγέννησης και ελπίδας. Από τα κόκκινα αυγά της Ελλάδας και των ορθόδοξων χωρών μέχρι τα περίτεχνα διακοσμημένα αυγά της Ανατολικής Ευρώπης και τα σοκολατένια αυγά της Δύσης, το έθιμο αυτό εκφράζει τη συνάντηση παλαιότερων συμβολισμών της φύσης με τη χριστιανική παράδοση της Ανάστασης του Κυρίου. Έτσι, τα αυγά του Πάσχα αποτελούν ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της συνέχειας και της δημιουργικής προσαρμογής των λαϊκών εθίμων στον ευρωπαϊκό πολιτισμικό χώρο.
