Τις επόμενες μέρες η κυβέρνηση δεν θα παίζει μόνο άμυνα απέναντι στα αγροτικά μπλόκα. Θα παίζει κάτι πολύ πιο κρίσιμο: Το ποιος έχει το ηθικό πλεονέκτημα στα μάτια της κοινωνίας, ειδικά ενόψει της προαναγγελθείσας 48ωρης κλιμάκωσης την Πέμπτη 8/1 και την Παρασκευή 9/1.

Κι αν αυτό ακούγεται “επικοινωνιακό”, στην πραγματικότητα είναι καθαρή ψυχολογία μαζικής συμπεριφοράς.

Σε τέτοιες συγκρούσεις δεν κερδίζει πάντα όποιος έχει τα καλύτερα επιχειρήματα. Κερδίζει όποιος πείθει τους «τρίτους» — τους ανθρώπους που δεν είναι ούτε στο μπλόκο ούτε στο Μαξίμου, αλλά πληρώνουν το κόστος από τις επιπτώσεις. Οι τρίτοι είμαστε εμείς, οι υπόλοιποι!

Το σχέδιο της κυβέρνησης: Πρώτα δείχνω λύσεις, μετά τραβάω γραμμή

Η κυβερνητική στρατηγική μοιάζει διπλή και σχετικά προβλέψιμη:

• Από τη μία, “ξεδιπλώνει” παρεμβάσεις για να δείξει ότι αναγνωρίζει το πρόβλημα του κόστους παραγωγής: συζητιέται φθηνότερο αγροτικό ρεύμα, ρυθμίσεις για το πετρέλαιο (με στόχευση στην αντλία), ενισχύσεις/αποζημιώσεις και καλύτερη κάλυψη ζημιών.

• Από την άλλη, προετοιμάζει ένα plan B με αυστηρότερη στάση και διοικητικές κυρώσεις, ειδικά αν η κλιμάκωση μεταφραστεί σε γενικευμένους αποκλεισμούς δρόμων/τελωνείων.

Αν το δεις ψυχρά, αυτό είναι το «καρότο και μαστίγιο» στην πιο κλασική του μορφή: «σου δίνω κάτι απτό για να αποκλιμακώσεις, αλλά σου δείχνω και το όριο αν πας σε “όλα κλειστά” θα έχεις επιπτώσεις.»

Το ερώτημα δεν είναι αν η φόρμουλα “στέκει” θεωρητικά. Το ερώτημα είναι αν δουλεύει στο συγκεκριμένο timing.

Οι τρίτοι που αποφασίζουν ποιος είναι “δίκαιος”

Υπάρχει μια αρχή που την βλέπεις παντού — από οικογενειακούς καβγάδες μέχρι κοινωνικές συγκρούσεις. Όταν δύο πλευρές τραβάνε σχοινί, αυτό που σπάει δεν είναι πάντα το σχοινί. Είναι η συμπάθεια των παρατηρητών.

Η συμμόρφωση των πολιτών δεν χτίζεται μόνο με φόβο. Χτίζεται με την αίσθηση ότι το σύστημα είναι νόμιμο και δίκαιο. Ο Tom Tyler (είναι καθηγητής ψυχολογίας και δικαίου στη Νομική Σχολή του Yale, γνωστός για τη συμβολή του στην κατανόηση του γιατί οι άνθρωποι υπακούουν στον νόμο, και ”πατέρας” της νομικής ψυχολογίας) δείχνει ότι οι άνθρωποι τείνουν να αποδέχονται κανόνες περισσότερο όταν αντιλαμβάνονται δίκαιες διαδικασίες και σεβασμό, όχι μόνο όταν απειλούνται με τιμωρία.

Με απλά λόγια:

• Αν η κοινωνία πιστέψει ότι “το κράτος προσπαθεί σοβαρά να λύσει”, θα ανεχτεί πιο εύκολα και τις σκληρές αποφάσεις.

• Αν η κοινωνία πιστέψει ότι “όλοι παίζουν θέατρο”, τότε κάθε κίνηση (και από τις δύο πλευρές) μοιάζει είτε με εκβιασμό είτε με αυταρχισμό.

Γι’ αυτό βλέπουμε και διαβάζουμε από δημοσιογραφικές πηγές να ανεβαίνει παράλληλα και μια δεύτερη γραμμή στη συζήτηση.

Ο διαχωρισμός «αγρότες» από «αγροτοσυνδικαλιστές». Είναι προσπάθεια να κρατηθεί η ενσυναίσθηση για τον παραγωγό, αλλά να απομονωθεί πολιτικά η σκληρή κλιμάκωση. Δηλαδή, η κυβέρνηση θέλει αν δείξει πως δεν πολεμάει τον μικρό αγρότη που παλεύει για το μεροκάματο.

Το “μαστίγιο” έχει ρίσκο: Μπορεί να γυρίσει μπούμερανγκ

Εδώ είναι το σημείο που θέλει προσοχή. Γιατί το plan B δεν είναι απλά “μια αυστηρή στάση”. Είναι μια επιλογή με πιθανό κόστος. Η έρευνα γύρω από την καταστολή/αντιμετώπιση κινητοποιήσεων δείχνει ότι, ανάλογα με το πλαίσιο, η σκλήρυνση μπορεί είτε να αποθαρρύνει είτε να φέρει backfire (να δυναμώσει δηλαδή τη διαμαρτυρία αντί να τη σβήσει).

Πότε γίνεται το backfire πιο πιθανό; Όταν οι “τρίτοι” δουν την παρέμβαση ως δυσανάλογη ή άδικη. Γιατί τότε αλλάζει το αφήγημα: από “κλείνουν δρόμους και μας διαλύουν” γίνεται “τους κυνηγάνε ενώ έχουν πρόβλημα”. Κι εκεί η κυβέρνηση χάνει αυτό που χρειάζεται περισσότερο: Νομιμοποίηση.

Άρα, για να το πούμε χωρίς ωραιοποίηση: το κράτος μπορεί να έχει μέσα στο συρτάρι διοικητικές κυρώσεις και επιχειρησιακά σχέδια, αλλά το ζήτημα είναι πώς θα τα εφαρμόσει χωρίς να γίνει ο ίδιος ο καταλύτης κλιμάκωσης.

Οι αγρότες έχουν επίσης ένα ρίσκο: Να τους ζητήσει η κοινωνία να μαζευτούν

Από την άλλη πλευρά, και τα μπλόκα παίζουν σε λεπτή γραμμή. Ναι, η πίεση είναι εργαλείο. Αλλά όταν η πίεση μεταφράζεται σε αίσθηση “ομηρίας” για την υπόλοιπη χώρα, τότε η κοινωνική πλειοψηφία —οι τρίτοι— αρχίζει να μετακινείται από το “τους καταλαβαίνω” στο “κάντε κάτι να τελειώνει”. Και αυτό είναι το καλύτερο δώρο για όποιο plan B ετοιμάζεται. Η ίδια η απόφαση για 48ωρους αποκλεισμούς (όπως έχει αποτυπωθεί σε ρεπορτάζ) δείχνει ότι το κίνημα ποντάρει στο “σοκ” για να ακουστεί. Το ερώτημα είναι αν το σοκ αυτό θα λειτουργήσει ως μοχλός λύσης ή ως μοχλός απονομιμοποίησης.

Ο τρίτος δρόμος: Όχι θέατρο, αλλά κανόνες + νούμερα

Αν ο στόχος είναι πραγματική εκτόνωση και όχι απλώς “ποιος θα κερδίσει την εβδομάδα”, η πρακτική συνταγή είναι βαρετή — άρα σπάνια εφαρμόζεται, αλλά είναι η μόνη που συνήθως δουλεύει:

1. Σαφή μέτρα με μηχανισμό εφαρμογής
   Όχι μόνο “θα κάνουμε φθηνό ρεύμα”, αλλά πώς, για ποιους, από πότε, με ποια κριτήρια. Με ΑΡΙΘΜΟΥΣ!

2. Χρονοδιάγραμμα και λογοδοσία
   Αν η κυβέρνηση ζητά αποκλιμάκωση, πρέπει να δώσει κάτι που να μοιάζει με συμβόλαιο: ημερομηνίες, βήματα, checkpoints.

3. Κανόνες διαμαρτυρίας που προστατεύουν τους τρίτους
   Η διαμαρτυρία χρειάζεται ορατότητα. Αλλά όταν ακουμπάει κρίσιμες ροές (μεταφορές, τελωνεία, λιμάνια), η κοινωνία σπάνια μένει ουδέτερη.

Με μια φράση: «Το παιχνίδι δεν θα κριθεί στο ποιος φώναξε πιο δυνατά. Θα κριθεί στο ποιος έπεισε ότι κινείται δίκαια.»

Το «καρότο και μαστίγιο» δεν είναι στρατηγική από μόνο του. Είναι εργαλείο. Και το εργαλείο αυτό δουλεύει μόνο αν υπάρχει κάτι από πάνω που το κρατά σταθερό: νομιμοποίηση.

Αν η κυβέρνηση παρουσιάσει μέτρα με καθαρές εφαρμογές και τραβήξει κόκκινες γραμμές χωρίς υπερβολές, μπορεί να κρατήσει τους τρίτους. Αν οι αγρότες πιέσουν χωρίς να κάνουν την κοινωνία να νιώσει “όμηρος”, μπορούν να κρατήσουν το ηθικό πλεονέκτημα.

Και στο τέλος της ημέρας, αυτό είναι το μόνο νόμισμα που μετράει σε τέτοιες «συναλλαγές».

Όχι το ποιος φώναξε — αλλά το ποιος έμεινε δίκαιος στα μάτια των πολλών.