• Αγιασμός των Υδάτων: Ο ιερέας ρίχνει τον Σταυρό στα νερά (ποτάμια, θάλασσες, λίμνες) και οι νέοι βουτούν για να τον πιάσουν, με αυτόν που τον πιάνει να θεωρείται ευλογημένος για το έτος.
• Κάλαντα των Φώτων: Τα παιδιά λένε τα κάλαντα την παραμονή και την ημέρα των Φώτων, με ειδικούς στίχους που αναφέρονται στη βάπτιση του Ιησού.
• Καθαρισμός Σπιτιού & Σώματος: Την παραμονή γίνεται γενική καθαριότητα, ζύμωμα, και λούσιμο όλων των μελών της οικογένειας, ειδικά στον Πόντο. 

• Βόρεια Ελλάδα (Καστοριά): Ραγκουτσάρια, ένα είδος καρναβαλιού με μάσκες, κουδούνια και ξύλινα σπαθιά για να διώξουν τα κακά πνεύματα.
• Χαλκιδική: Οι “Φωταράδες”, με “βασιλιά” φορτωμένο με κουδούνια, που χορεύει με ξύλινα σπαθιά.
• Δήμος Βόλβης (Μόδι): Παραδοσιακά γλέντια με πατσά αγριογούρουνο και τσιγαρίδες, όπως και τα Λουγκατζάρια.
• Άρνισσα Πέλλας: Αναβιώνουν τα «Τζαμαλάρια», ένα έθιμο γάμου με «ζιζάνιο» (μπουμπάρι) και γλέντι.
• Ερμιόνη Αργολίδας: Αγόρια που κατατάσσονται στο στρατό στολίζουν καΐκια και φορούν παραδοσιακές φορεσιές.
• Κρήτη: Φτιάχνουν «φωτοκόλλυβα» (φαγητό από σπόρους και όσπρια) και το μοιράζουν.
• Πόντος: Μνημόσυνο των νεκρών την παραμονή με κεριά, σιτάρι, και τραπέζι στρωμένο όλη τη νύχτα. 

• Κάθαρση: Τα έθιμα συνδέονται με την κάθαρση από το κακό, τα πνεύματα και την προετοιμασία για τη νέα χρονιά.
• Ευλογία & Υγεία: Ο Σταυρός φέρνει ευλογία και υγεία.
• Δωδεκαήμερο: Τα Θεοφάνεια κλείνουν το Δωδεκαήμερο (Χριστούγεννα-Φώτα), που έχει πλούσια εθιμολογία.
  

Με αγιασμό και ρίψη του σταυρού στη θάλασσα, γιορτάζεται η βάπτιση του Ιησού Χριστού από τον Ιωάννη τον Πρόδρομο ανήμερα τα Θεοφάνεια. Οι πιο τολμηροί θα βουτήξουν στα παγωμένα νερά της θάλασσας σε λιμάνια, αλλά και σε ποτάμια και λίμνες, και θα συναγωνιστούν ποιος θα πιάσει τον σταυρό.

Αυτός που θα τον ανεβάσει στην επιφάνεια οι πιστοί θεωρούν ότι θα έχει καλή τύχη και υγεία όλο το χρόνο. Παράλληλα όμως πληθώρα εθίμων και παραδόσεων, με «ρίζες» βαθιά κρυμμένες στον χρόνο συνεχίζουν να αναβιώνουν κάθε χρόνο αυτές τις μέρες, μετά τη λήξη του Δωδεκαήμερου και ενώ έχουν αποχωρήσει από την επιφάνεια της γης οι «καλικάντζαροι», τα γνωστά δαιμόνια της λαϊκής μας παράδοσης.

Στη Μακεδονία και σε άλλες περιοχές της χώρας ποικίλα είναι τα δρώμενα, που έχουν τις ρίζες τους στη διονυσιακή λατρεία. Κυριαρχούν οι μεταμφιέσεις, τα κουδούνια, τα τραγούδια, οι χοροί και οι αναπαραστάσεις. Ραγκουτσάρια, Τζαμαλάρια, Φωταράδες, Αράπηδες, Κουδουνοφόροι και Καμήλες είναι ορισμένα από τα έθιμα που λαμβάνουν χώρα τις γιορτινές ημέρες. Σχετίζονται με την απομάκρυνση των κακών πνευμάτων, τη γονιμότητα του ανθρώπου και την ευφορία της γης.

«Οι Αράπηδες»

Ανήμερα των Θεοφανείων στη Δημοτική Κοινότητας Νικήσιανης του δήμου Παγγαίου, στο Μοναστηράκι, στον Ξηροπόταμο και στο Βώλακα της Δράμας, τελείται με διάφορες παραλλαγές ένα δρώμενο γνωστό ως Αράπηδες, επειδή στην μεταμφίεση των πρωταγωνιστών κυριαρχεί το μαύρο χρώμα: μαύρες φλοκωτές κάπες και εντυπωσιακές υψικόρυφες προσωπίδες, κεφαλοστολές από γιδοπροβιές.

Στο γραφικό ορεινό οικισμό της Νικήσιανης του δήμου Παγγαίου, το πανάρχαιο έθιμο των Αράπηδων τελείται κάθε χρόνο ανήμερα των Θεοφανείων. Η ιστορία του μεγάλη και ο συμβολισμός του μοναδικός. Αναπαριστά τη μάχη της ζωής και του θανάτου. Παλικάρια και παιδιά ντυμένα με προβιές και ζωσμένα με βαριά κουδούνια, βγαίνουν στα σοκάκια του χωριού και με τον εκκωφαντικό θόρυβο των κουδουνιών ξορκίζουν το κακό φέρνοντας το αισιόδοξο μήνυμα της ζωής. Τα χορευτικά τμήματα του πολιτιστικού χορεύουν ντόπιους χορούς συνοδευόμενα από παραδοσιακές μουσικές.

«Οι Μωμόγεροι»

Πρόκειται για ένα λαϊκό σατυρικό δρώμενο με προθεατρική μορφή. Τελείται από τους Πόντιους με παραλλαγές σε διάφορες περιοχές. Αναπαρίσταται στις αυλές των σπιτιών και στις πλατείες τις ημέρες του Δωδεκαημέρου. Κύριο πρόσωπο ο Μωμόγερος, η Κιτί Γοτσάς με θίασο συντελεστών όπως η νύφη και ο γαμπρός, ο Αλής, ο πατέρας, ο γιατρός, ο οργανοπαίχτης, ο κοζυμπάρος, ο χωροφύλακας, δυο μικροί διάβολοι, η έγκυος γυναίκα και η συνοδεία.

Τα «Σάγια» στη Νέα Καρβάλα

Στην τοπική κοινότητα της Νέας Καρβάλης, ανατολικά του δήμου Καβάλας κάθε χρόνο την παραμονή των Θεοφανείων αναβιώνουν τα «Σάγια», ένα έθιμο που τηρούνταν σε όλη την Καππαδοκία. Το έθιμο αυτό αποτελεί μια σύνθετη τελετουργική πράξη η οποία περιέχει και λατρευτική διάσταση και έχει ως κύριο σκοπό την ευημερία, δηλαδή την καλοχρονιά, στοιχείο που τονίζεται με την πυρά, τις ευχές, τους χορούς και τα τραγούδια.

Στην πλατεία της Νέας Καρβάλης, μπροστά από το ναό του Αγίου Γρηγορίου, οι κάτοικοι ανάβουν μεγάλες φωτιές. Οι φλόγες ανεβαίνουν ψηλά και οι άνθρωποι τριγυρίζουν την πυρά χορεύοντας και τραγουδώντας.

Στη Ροδόπη στη μεγάλη πυρά που συμβολίζει την ανύψωση στο ουρανό και την κάθαρση από όλα τα αρνητικά στην πυρά ρίχνονται αντικείμενα από τα σπίτια. Κάτι που ήθελε να «κάψει» η κάθε οικογένεια.

Η «Καμήλα και η Νύφη»

Στη Γαλάτιστα της Χαλκιδικής αναβιώνει το έθιμο της «Καμήλας και της Νύφης» το τριήμερο, 5, 6 και 7 Ιανουαρίου. Το έθιμο έχει τις ρίζες του στα χρόνια της τουρκοκρατίας και βασίζεται στο γεγονός της αρπαγής μιας πολύ όμορφης κοπέλας, της Μανιώς, από τον Αγά του χωριού με σκοπό να την κλείσει στο χαρέμι του.

Στο Παλαιόκαστρο Χαλκιδικής διατηρείται το έθιμο των Φωταράδων, που ξεκινά την παραμονή των Φώτων. Μία ομάδα καλαντιστών εκλέγει το «βασιλιά» της και όλοι μαζί πηγαίνουν στην εκκλησία του χωριού. Στη συνέχεια, η ομάδα περιφέρεται τραγουδώντας τα τοπικά κάλαντα, τα οποία καταλήγουν σε ευχές ξεχωριστές για το κάθε μέλος της οικογένειας. Ανήμερα των Φώτων, ο «βασιλιάς», ντυμένος με τσομπάνικη κάπα, και οι «Φωταράδες», ντυμένοι με την τοπική ενδυμασία και κρατώντας μεγάλα ξύλινα σπαθιά, χορεύουν στην πλατεία του χωριού.

Στην Άρνισσα Πέλλας θα αναβιώσουν την ημέρα των Θεοφανίων, τα «Τζαμαλάρια». Επίκεντρο του εθίμου είναι ο γάμος. Πρωταγωνιστικό ρόλο έχει ένα ζιζάνιο, το «μπουμπάρι», που μπαίνει ανάμεσα στους νεόνυμφους και τους παρενοχλεί, τους προτείνει άλλο ταίρι. Το έθιμο περιλαμβάνει ατελείωτο γλέντι στους δρόμους του χωριού.

Στο δήμο Βόλβης, στη Θεσσαλονίκη, ανήμερα των Φώτων πραγματοποιούνται δύο παραδοσιακά έθιμα, οι Κουδουνοφόροι στον Προφήτη και τα Λουγκατζάρια στο Μόδι. Οι Κουδουνοφόροι Αράπηδες, μαζί με τους Τσολιάδες, τη Νύφη, τον Παππού και την Μπάμπω, εμφανίζονται στους δρόμους του Προφήτη, σκορπώντας το κέφι και ξεσηκώνοντας περαστικούς και επισκέπτες.

Το έθιμο «Καβούκι» ή αλλιώς «Μπουλούκι» αναβιώνει στο Ζάρκο Τρικάλων. Πρόκειται για ένα είδος καρναβαλιού που προσελκύει εκατοντάδες επισκέπτες από όλη την Θεσσαλία.

Κρήτη: «Φωτοκόλυβα» και αγιασμός των κουδουνιών

Στην Κρήτη, μαζί με τον βουτηχτή που είχε καταφέρει να πιάσει το σταυρό, ο ιερέας κάθε ενορίας, πήγαινε για να αγιάσει σπίτια και πιστούς. Το έθιμο περιλάμβανε σύντομη στάση και κέρασμα στα σπίτια όπου έμπαιναν, με τον πρωτοβουτηχτή, όπως ήθελε η παράδοση, να παίρνει καλοτυχία όχι μόνο από την επιτυχία να πιάσει πρώτος το σταυρό, αλλά και από τις ευχές να’ ναι καλή η χρονιά του, που λάμβανε από τους συγχωριανούς του. Σήμερα, στις περισσότερες ενορίες ο αγιασμός των σπιτιών γίνεται από τον ιερέα, χωρίς όμως τη συνοδεία του «πρωτοβουτηχτή».

Ένα έθιμο που ήταν ταυτισμένο με τα Θεοφάνια, σε αρκετά χωριά του Ηρακλείου, είναι και τα λεγόμενα «φωτοκόλυβα», που φτιάχνονταν από τις νοικοκυρές την παραμονή των Θεοφανείων. Μια νηστίσιμη συνταγή που για να την εκτελέσουν οι γυναίκες έβραζαν σιτάρι και άλλους καρπούς και αυτό αποτελούσε το γεύμα της ημέρας, ενώ με αυτούς τους καρπούς τάιζαν και τα ζώα την ημέρα εκείνη, χωρίς να ξεχνάνε τα πουλιά.

Ένα ακόμη έθιμο που μέχρι σήμερα τηρείται σε μικρότερη όμως κλίμακα στο νότιο τμήμα του Ηρακλείου, σε κάποια χωριά, είναι η «ευλογία των κουδουνιών», στα κοπάδια.

«Κεριά στο νερό»

Ένα ιδιαίτερο έθιμο, τηρούν, κάθε χρόνο, ανήμερα των Θεοφανείων, οι κάτοικοι στην ορεινή Ερμακιά, αν και ορισμένες πτυχές του, που συνδέονται με την μετανάστευση των Νέων στα γύρω Αστικά Κέντρα, έχουν εκλείψει.

Ανήμερα των Φώτων και μετά την απόλυση της εκκλησίας οι πιστοί, κρατώντας τα αναμμένα κεριά στα χέρια τους, κατηφορίζουν στο συντριβάνι, στην είσοδο του χωριού, όπου μετά τον αγιασμό των υδάτων, ρίχνουν τα λευκά κεριά στο νερό «για να ζεστάνουν τον μοναχογιό της Παναγίας».

Την παραμονή των Θεοφανείων σε όλα τα σπίτια οι άντρες σφάζουν κόκορες και την επόμενη ημέρα, στο μεσημεριανό τραπέζι, γύρω από το οποίο συγκεντρώνεται όλη η οικογένεια, οι νοικοκυρές σερβίρουν πιάτα με κόκορα κρασάτο και χυλοπίτες, η, σούπα, και στη συνέχεια γλυκό σαραγλί. Παλαιότερα, τότε που οι νέοι παρέμεναν στην Ερμακιά και δημιουργούσαν οικογένειες, όλα τα παιδιά που είχαν γεννηθεί τις τελευταίες σαράντα ημέρες βαφτίζονταν την ημέρα αυτή κι αμέσως μετά το μυστήριο οι γονείς τα μετέφεραν στον σταύλο, τα εναπόθεταν για λίγο στο παχνί, και στη συνέχεια έπαιρναν το δρόμο για το σπίτι.

«Μαρμαρίτες»

Ένα έθιμο που χάνεται στα βάθη των αιώνων αναβιώνει και σήμερα στα χωριά της Κω με ιδιαίτερη επιτυχία, όπως κάθε χρόνο παραμονή των Φώτων. Οι κάτοικοι των χωριών του νησιού, σχεδόν σε κάθε σπίτι, φτιάχνουν τους «μαρμαρίτες» τους. Πρόκειται για ένα μείγμα από αλεύρι και νερό, το οποίο ψήνεται σε θερμαινόμενο μάρμαρο σε στρογγυλά κομμάτια και σερβίρεται με μέλι και κανέλα.

Το γλυκό αυτό είναι ιδιαίτερα δημοφιλές για τους κατοίκους του νησιού. Τα παλαιότερα χρόνια φτιαχνόταν σε θερμαινόμενα μάρμαρα που τοποθετούνταν πάνω σε φωτιές στις πλατείες των χωριών με τις νέες κοπέλες του χωριού να ρίχνουν πάνω στο θερμαινόμενο μάρμαρο φύλλα ελιάς, τα οποία εφόσον αναποδογύριζαν όταν καίγονταν σήμαινε ότι θα εκπληρώνονταν οι ευχές που έκαναν.  Έφτιαχναν επίσης «μαρμαρίτες» σε σχήμα σταυρού τους οποίους προσέφεραν στα ζώα που είχαν (αγελάδες, αιγοπρόβατα κ.λπ.) για να τους δείξουν την ευγνωμοσύνη τους.

Με πληροφορίες από ertnews.gr